Tuesday, January 31, 2012

Семинар-2

Электролит дахь цахилгаан гүйдэл
Металл дахь цахилгаан гүйдэл
•    Металл сайн дамжуулдаг
•    Маш их чөлөөт электрон байдаг

Давсны уусмал яагаад цахилгаан дамжуулсан бэ?
Давсыг усанд хийхэд усны  диполиуд нь түүнийг бүчин тойрч (шоргоолжнууд өтийг тасчиж байгаагийн адил) натрийн эерэг ион ба хлорын сөрөг ионуудыг талст орон тороос нь салган авч одно. Үүний үр дүнд давс усанд уусч давсны уусмал бий болно. 
•    Давс усанд уусах үед усны диполиуд давсны ионуудыг оронт тороос нь салгана. Ингэж бодис усанд уусч ионуудад задрах үзэгдлийг диссоциац гэдэг.
•    Давсны уусмал үүсэх үед натрийн эерэг ионууд, хлорын сөрөг ионууд усны диопиудаар хүрээлүүлэн дулааны хөдөлгөөн хийнэ. Давсны уусмалд цэнэгтэй бөөмүүд бий болсон тул цахилгаан гүйдэл гүйх боломжтой боллоо гэсэн үг
•    Ингээд эерэг натрийн ион сөрөг туйл руу сөрөг хлорын ион эерэг туйлруу татагдан хөдөлнө.
Металл дахь цахилгаан гүйдлээс ялгаатай нь шингэн дэх гүйдлийн үед ионууд зөөгдөж байгаа учир электрод дээр бодис ялгардаг.







Цахилгаан дамжуулдаг шингэнийг электролит гэнэ.
Электролит дэх цахилгаан гүйдлийн үед электрод дээр бодис ялгардаг. Энэ үзэгдлийг электролиз гэнэ.
Фарадейн хууль

Гүйдэл удаан гүйх тутам электрод дээр ялгарах бодисын хэмжээ нэмэгдэнэ.
Электрод дээр ялгарсан бодисын масс нь уусмал дундуур нэвтрэн өнгөрсөн цэнэгийн хэмжээнд шууд пропорциональ байна.
•    М=kq=kIt                 k- тухайн бодисын цахилгаан химийн эквивалент







Электролизын үзэгдлийн  хэрэглээ
Химийн үйлдвэрт цэвэр металл ялгах, төмөр биетийг өнгөт металлаар хучих, бодисыг мөнгөлөх , никельдэх, металл хэв (модон хэвээ бал чулуугаар өнгөлөөд катод болгоно) хийхэд хэрэглэдэг.

Туршилт
–    Хэрэглэгдэхүүн
•    Ус, давс , чийдэн, батарей, дамжуулагч утас
–     Чийдэнг асаая
•     Металлаар дамжуулагч утсыг шууд залгана
•     Усаар дамжуулан залгана
•     Давсаар дамжуулан залгана
•     Усандаа давс хийж хутгаад хэлхээг залгана.
–    Аль тохиолдолд асаж байгааг ажиглаад өөрсдийн дүгнэлт хий











Хичээл: Электролит дэх  цахилгаан гүйдэл
СУРАЛЦАГЧДЫН АЖЛЫН ХУУДАС
Багийн  нэр: ……………………………………             ………он……сар …..өдөр
Даалгавар     Гүйцэтгэл

•    Ямар,  ямар шингэн цахилгаан дамжуулж болох  талаар таамаглалаа бич

•    Утаснуудыг нийлүүлэхэд холбоход гүйдэл юугаар дамжиж байгааг тайлбарла


•    Давсаар дамжуулан залгахад чийдэн асаж/асахгүй  байгаа шалтгааныг өөрийн бодлоор тайлбарла

•     Усаар дамжуулан залгахад чийдэн асаж байгаа асахгүй байгаа шалтгаанийг өөрийн бодлоор тайлбарла


•    Давсны уусмалаар дамжуулан залгахад чийдэн асаж байгаа асахгүй байгаа шалтгаанийг өөрийн бодлоор тайлбарла

•    Электрод дээр бодис ялгарч байгаа байдлыг сайтар ажиглаад юу болох талаар өөрийн таамаглалыг бичнүү!

   


Туршилтын заавар :
1-р дасгал: Цахилгаан гүйдлийн металлаар дамжуулан чийдэнг асаах
•    Хэлхээний түлхүүрийг холбоходоо 2 утасыг хооронд нь холбоно.

2-р дасгал: Цахилгаан гүйдлийг давсаар дамжуулан чийдэнг асаах
•    Шилэн аягатай давсанд дамжуулагч утаснуудын 2 үзүүрийг дүрж үзнэ.
•    Холболт зөв болсон үгүйг сайтар ажиглаж дүгнэлт гаргана.
З-р дасгал: Цахилгаан гүйдлийг усаар дамжуулан чийдэнг асаах
•    Шилэн аягатай усанд дамжуулагч утаснуудын 2 үзүүрийг дүрж чийдэнг асаж байгаа үгүйг сайтар ажиглана.
4-р дасгал:  Цахилгаан гүйдлийг давсны уусмалаар дамжуулан чийдэнг асаах
•    Усандаа давс хийж хутгаад давсны уусмалаа бэлтгэнэ.
•    Шилэн аягатай давсны уусмалдаа дамжуулагчийн 2 үзүүрийг дүрж чийдэн асаж байгаа үгүйг ажиглана.
5-р дасгал: Цахилгаан гүйдлийг давсны уусмалаар дамжуулан чийдэнг асаахад дамжуулагчийн утаснуудын нэг үзүүр дээр бодис ялгарахыг ажиглах
•    Бодис ялгарахыг ажиглах тулд хэлхээг 9В батарейд залгана.
•    Батарейг хэлхээнд цуваагаар залгана.
•    Шилэн аяган дотор дүрсэн дажуулагчуудын үзүүрийг ажиглана.










Дасгал ажил,  үнэлгээний даалгавар:
А. Дасгал ажил, тест
1.    Зургыг сайтар ажиглаад цэнэг зөөгчийг заасан асуулдтын тэмдэгийн оронд тохирох үгийг нөхөж бич.
a.    Ион
b.    Электрон
c.    Протон 
d.    Сөрөг ион







2.    Давсны уусмалд эерэг ионууд нь ….. юм.
a.    Иа –ионууд
b.    Cl-ын ионууд
c.    Саармаг
d.    Электрон








3.    Шингэн дэх гүйдлийн үед электрод дээр бодис ялгарах үзэгдлийг амьдрал дээр 

…………………………………………………………………………………….. хэрэглэдэг.






4.    Фарадейн хуульд гүйдэл удаан гүйх тутам электрод дээр ялгарах бодисын хэмжээ …………………………………байна.    /M= к I t/
a.    Улам бага
b.    Улам их
c.    Хэвээрэй    


Семинар-1

Механикийн физик үндэс
1.Кинематик
МАТЕРИАЛ ЦЭГИЙН ХУРД, ХУРДАТГАЛ

Биеийн хөдөлгөөний шинж байдалд түүний хэлбэр хэмжээ бүтэц нөлөөгүй бол судлахад хялбарчилан биеийг материал цэг хэмээн болно.
Биеийн буюу материал цэгийн хөдөлгөөнийг тодорхойлоход хурд,  хурдатгал гэсэн хоёр вектор хэмжигдэхүүн нэн чухал үүрэгтэй.
Хурдны чиг өөрчлөгдөхгүй хөдөлгөөнийг шулуун хугацаа өнгөрч хурдны чиг хувьргахыг муруй гэх бөгөөд шулуун хөдөлгөөнд хурд, хурдатгалын чиг тохирдог тул эдгээрийн зөвхөн тоон утгыг тооцоход хүрэлцээтэй.
Хэрэв бие өчүүхэн бага ∆t хугацаанд ∆s-ээр шилжсэн байгаад дараах маягаар харьцуулсаныг хөдөлгөөны дундаж хурд гэнэ: v ⃗ дундаж  хурд. v_дун=∆S/∆t
Энэхүү  дундаж  хурд нь траекторийн янз бүрийн  хэсэгт харилцан адилгүй байж болно.
Цэгийн хөдөлгөөний эгшин зуурын хурд нь  хугацаа асар бага үеийн дундаж хурдны хязгаартай хэмжээгээр тэнцэх бөгөөд траекторийн шүргэгчээр чиглэнэ:

Материал цэгийн хурд ба хурлатгал
v ⃗  = (dr ⃗)/(dt ⃗ )                         a ⃗ =(dr ⃗)/dt
Үүнд цэгийн радиус- вектор r ⃗ байна
Хугацааны ∆t=t1-t0 засварт цэгийн шилжилт
∆r ⃗=r ⃗(t1)-r ⃗(t0)=∫_(t_0)^(t_1)▒(v ) ⃗ (t) dt                      (1)
хурдны харгалзах өөрчлөлт
∆v ⃗=v ⃗(t1)-v ⃗(t0)=∫_(t_0)^(t_1)▒(a ) ⃗ (t) dt                    (2)
Жигд хөдөлгөөний хувьд v ⃗ =const  ба  a ⃗=0 учир(1)-ээс
∆r ⃗=v ⃗∆t                  ∆v ⃗=0
Үүнд ∆t хугацаанд туулсан зам S  болно.
Жигд хувьсах хөдөлгөөний хувьд a ⃗ =const учир (1)  ба (2)-оос
∆v ⃗=v ⃗(t1)-v ⃗(t0)= a ⃗∆t            ∆r ⃗=r ⃗(t_1 )-r ⃗(t_0 )=(v_0 ) ⃗∆t+(a ⃗  (∆t)^2)/2
Муруй замын хөдөлгөөнд цэгийн хурдатгалыг тангенциаль (шүргэгч) ба нормаль (төв тэмүүлсэн) гэгдэх дараах хоёр байгуулагчаар задлах нь дөхөмтэй байдаг.
a ⃗=a ⃗t+a ⃗n
Үүнд тангенциаль (траекторид шүргэгч чиглэлтэй) хурдатгал
at=dv/dt
нормаль (гол нормалийн дагуу чиглэлтэй) хурдатгал
an=v^2/R
шүргэлцэж буй тойргийн радиус R (тухайн цэг дээрх траекторийн муруйлтын радиус) байна. Нийт хурдатгалын модуль
a=√(a_t^2+a_n^2 )=√((dv/dt)^2+(v^2/R) )

Биеийн эргэлтийн өнцөг хурдны тодорхойлолт:  ω ⃗=(dφ ⃗)/dt
Үүнд биеийн эргэлтийн өнцгийн вектор φ ⃗ бөгөөд баруун шургийн дүрмээр эргэлтийн тэнхлэгийн дагуу чиглэсэн байна.
Бие тэнхлэг тойрон жигд эргэхэд
ω=dφ/dt=const
Энэ тохиолдолд эргэлтийн өнцөг ба өнцөг хурд тус тус
φ=ωt                                  ω=φ/t=2π/T=2πn
Үүнд эргэлтийн үе Т,давтамж n (нэгж хугацаанд гүйцэтгэсэн эргэлтийн тоо)
Өнцөг ба шугаман хурдны хамаарал  v=ωR


Бодлого, дасгал
1.1    v ⃗ -векторын чиглэл эсрэгээр  өөрчлөгдсөн  бол ∆(v .) ⃗ | ∆(v ) ⃗ |.  ∆v.өөлчлөлтүүдийг ол.
1.2    Радиус-векторын анхны ба эцсийн утгууд тус тус бол олох нь:
а) векторын ∆(r ) ⃗өөрчлөлт
б) өөрчлөлийн  модуль
в)  модулын  ∆(r ) ⃗  өөрчлөл
1.3   Функцийн дундаж  утгын тодорхойлолтыг хэрэглэн батлах нь:
а)  t  хугацаа дахь цэгийн хурдны дундаж утга 〈v ⃗ 〉  нь энэ хугацаанд харгалзах  ∆r ⃗   шилжилтийг t                                                         хугацаанд харьцуулсантай тэнцүү:
б) t  хугацаа дахь цэгийн хурдатгалын дундаж утга 〈w ⃗ 〉  нь энэ хугацаанд харгалзах  ∆r ⃗   шилжилтийг t                                                                  хугацаанд харьцуулсантай тэнцүү:
1.4  Цэгийн радиус –вектор хугацаанаас хамааран   өөрчлөгдөх  хууль: r ⃗=2t2( i) ⃗- tj ⃗ +k ⃗ Хугацааны t=2 с агшинд цэгийн (v ) ⃗хурд w ⃗ хурдатгал, хурдны модуль v ⃗ болон цэг хөдгөөний 10 дахь секунд туулсан S замын ойролцоолсон  утгыг ол.
1,5  Цэг   v ⃗=at(2( i) ⃗+ 3j ⃗ +4k ⃗)  хурдтай хөдөлж байна  a=1м/с2  бол олох нь:
а) хугацааны t=1c агшинд цэгийн хурдны модуль:
б)цэгийн w ⃗ хурдатгал ба |w ⃗ | модуль:
в)хугацааны t1=2c агшинд t2=3c агшинд хүртэл цэгийн туулсан S зам:
г)цэгийн хөдөлгөөн ямар шинжтэй бодохыг
1.6  Бөөмийн координат  ба хугацааны хамаарал x=a cos ωt , y=a sinωt , z=0
а)бөөмийн  (r ) ⃗радиус-вектор v ⃗  хурд ба (w ) ⃗хурдатгал ба тудгээрийн модулийг ол:
б) скаляр( r ) ⃗•v ⃗ үржвэрийн тооцоол. Гарсан үр дүн юуг харуулах вэ?
в) бөөмийн траекторийн тэгштгэлийг ол
г) скаляр ( r ) ⃗• w ⃗ үржвэрийн тооцоол.Гарсан үр дүн юуг харуулах вэ?
д) траекторийн дагуу аль чиглэлд бөөм хөдөлж байна вэ?
е) траекторийн дагуу бөөмийн хөдөлгөөн ямар шнинжтэй вэ?
ж) y-гийн илэрхийлэлд тэмгийн эсэргээр нь өөрчилбөл бөөмийн хөдөлгөөн хэрхэн өөрчлөх вэ?

Лекц-1




























Лекц-2































лекц-3